Najważniejszą kwestią dla rozpoczęcia postępowania przygotowawczego jest zdobycie informacji o popełnieniu przestępstwa. Niezależnie od źródła tej informacji - czy jest nim działanie funkcjonariuszy Policji czy zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa złożone przez obywatela bez świadomości, że przestępstwo mogło zostać popełnione, niemożliwe jest prowadzenie postępowania karnego. Gdy taka wiedza została zdobyta, organ który ją posiada (w zdecydowanej większości przypadków uprawnienia do podejmowania takich czynności ma Policja, jednak w pewnych określonych dziedzinach mogą to być także Straż Graniczna, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego czy Centralne Biuro Śledcze) musi zbadać w jakim trybie ścigane jest konkretne przestępstwo. Fakt ten, mimo iż może wydawać się błahy ma znaczenie nie do przecenienia z punktu widzenia dalszego toku postępowania. W polskiej procedurze karnej wyróżniamy:

• tryb ścigania z oskarżenia publicznego, tzw. publicznoskargowy, w ramach którego wyróżniamy przestępstwa ścigane z urzędu i te ścigane na wniosek pokrzywdzonego. Ogólnie rzecz biorąc, ściganiem przestępstw z tej kategorii zajmuje się państwo, oskarżycielem zaś w sprawach ich dotyczących jest oskarżyciel publiczny, najczęściej prokurator. W przypadku przestępstw ściganych z urzędu, zdobycie przez organy ścigania informacji o uzasadnionej informacji o popełnieniu przestępstwa samo daje impuls do rozpoczęcia postępowania karnego. W przypadku przestępstw ściganych na wniosek, do rozpoczęcia postępowania wymagany jest wniosek osoby pokrzywdzonej (w przypadku braku takiego wniosku, zgodnie z art. 17 § 1 pkt. 10, nie wszczyna się postępowania, wszczęte umarza).
• tryb ścigania z oskarżenia prywatnego, prywatnoskargowy, znacznie różniący się od publicznoskargowego. Stanowi on swego rodzaju uproszczony model, w ramach którego akt oskarżenia przygotowuje, wnosi i popiera sam pokrzywdzony. Przestępstw ściganych w ten sposób jest stosunkowo niewiele i dotyczą one spraw błahych, co do których ustawodawca uznał, że ich ściganie przez państwo nie byłoby wskazane (naruszenie nietykalności cielesnej, zniewaga etc.).

Gdy już ustalony zostanie tryb ścigania przestępstwa, organy państwa albo oczekują na działania poszkodowanego (w przypadku przestępstwa prywatnoskargowego), albo podejmują je samodzielnie (w przypadku przestępstw ściganych na wniosek – po jego uzyskaniu). Dokonywane są w tym momencie tak zwane czynności sprawdzające, których celem jest uzyskanie wspomnianego wyżej uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa, które stałoby się przyczyną rozpoczęcia postępowania karnego. Wymiar, czas trwania i poziom skomplikowania czynności sprawdzających może się istotnie różnić, zależnie od typu i kalibru popełnionego przestępstwa. Uzyskanie w wyniku powyższych czynności odpowiedniego stopnia uprawdopodobnienia, staje się przyczyną do wszczęcia śledztwa lub dochodzenia, w danej sprawie lub (w następstwie lub od razu) przeciwko danej osobie – a więc rozpoczęcia postępowania karnego.

Pewna odmienność zachodzi w przypadku przestępstw prywatnoskargowych. Ze względu na ich specyfikę, gdy mamy z nimi do czynienia nie zachodzi faktyczne postępowanie przygotowawcze, zaś właściwe postępowanie karne uznać można za rozpoczęte w momencie wniesienia prywatnego aktu oskarżenia przez pokrzywdzonego (który w następstwie nabywa status oskarżycielem prywatnym).

zakończenie postępowania